Van Heinde en Verre: Notities van een terugkomer #70
Ergens in de laatste snipper van de vorige eeuw, ik woonde nog in New Delhi, ontving ik mijn eerste e-mail. Ik had de afzender eerst zelf gevonden via een heuse zoekmachine, ik meen Altavista. Het ging om een oud-docent van me uit Nijmegen, die inmiddels hoogleraar in Utrecht was geworden. Om een of andere reden dacht ik dat hij zou horen tot de early adopters van dat nieuwe ding dat internet heette. Hij stelde mij niet teleur.
Zijn mail begon niet met een groet aan mij, dus iets als ‘beste Kees’, maar met ‘Utrecht, (gevolgd door datum en jaar)’. Inderdaad, precies zoals we dat al eeuwenlang met ‘fysieke’ briefpost deden. De schrijver gaf aan dat hij zich ervan bewust was dat zo’n aparte plaats- en tijdsaanduiding in dit nieuwe tijdperk niet meer nodig was. Maar ach, het stond toch wel zo netjes. En het leek op wat hij kende uit de werkelijkheid.
Chatbots
Wat die ‘werkelijkheid’ precies is, daarover werd natuurlijk ook in de jaren voor het internet eindeloos geredeneerd en getwist. Plato, Kant, Tina Turner, u en ik: we hebben er allemaal onze eigen kijk op. Maar toch bestond al die jaren iets wat je een ‘gedeelde werkelijkheid’ kunt noemen. Een werkelijkheid van aannames, normen en waarden. En zeker ook een tastbare werkelijkheid, eentje die je kunt aanraken, waartegen je je teen kunt stoten.
En nu? Nu hebben we chatbots die ons bij suïcidale gedachten de verkeerde kant op kunnen drijven, omdat zij volstrekt losstaan van de werkelijkheid. Nu hebben we presidenten zoals in de Verenigde Staten die door AI gegenereerde filmpjes rondpompen over zaken als ‘Gaza, een luxe badplaats aan de Middellandse Zee’. Of politici zoals in Nederland die AI-foto’s posten van zichzelf en gelukkige gezinnetjes met blonde haren en blauwe ogen.
En we hebben steeds meer mensen die in de fuiken van het internet terecht zijn gekomen en met de fysieke werkelijkheid alleen nog een gewelddadige band lijken te bezitten. Zoals de jongeman die verdacht wordt van de moord op de Amerikaanse, eveneens jonge, extreemrechtse influencer Charlie Kirk. Over mensen zoals zij zei iemand: ‘Voor mensen van Kirks leeftijd wordt de realiteit gevormd door sociale media.’
De machinemens
Het afscheid van de werkelijkheid wordt steeds werkelijker. Ik heb nog geen idee waar dit op zal uitkomen. Misschien toch op het Mars waarover Elon Musk en de zijnen dromen. Of anders in elk geval, in een eerder stadium, op de ‘neuralinks’ en de interfaces tussen brein en computer die een nieuwe invulling geven aan het filosofisch concept van de machinemens, l’homme machine, dat trouwens al uit de achttiende eeuw stamt.
‘Het afscheid van de werkelijkheid’ geeft deels ook een antwoord op de vraag waarom, bijvoorbeeld in een land als de VS, religie bij jongeren steeds meer in de belangstelling staat. Het geloof in een god heeft te maken met de werkelijkheid van normen en waarden, maar helemaal niets met de fysieke werkelijkheid. ‘Spreken met God’ of ‘spreken met een chatbot’: in beide gevallen betreft het fictie.
Van mij mag het; ik gun iedereen zijn verbeelding. Bovendien ken ik meer dan genoeg religieus geïnspireerde mensen die zich met hart en ziel inzetten voor een betere fysieke werkelijkheid. Geweldige mensen.
Maar verder? Ik hoop dat we alert blijven.
Kees Broere