Boekrecensie | De macht en onmacht van de actieve herinnering
Staatsrechtgeleerde Wim Voermans geldt als een van de scherpste waarnemers van de Nederlandse democratie. Met kenmerkende kalmte legt hij uit wat er wel en niet door de beugel kan. In Actieve herinnering. De normen en waarden van nog weten en vergeten onderzoekt hij een onderwerp dat verrassend dicht tegen het staatsrecht aanligt: ons geheugen.
Voermans vertrekt vanuit een moment dat in het collectieve geheugen van Nederland gegrift staat: het Kamerdebat van 1 april 2021, waarin premier Rutte verklaarde geen “actieve herinnering” te hebben aan de kwestie functie elders rond Pieter Omtzigt. Vanuit dat voorbeeld ontvouwt Voermans een brede beschouwing over herinneren en vergeten – niet alleen als menselijke eigenschap, maar ook als democratisch en institutioneel fenomeen. Hij bekijkt het geheugen vanuit staatsrechtelijk perspectief. Zo schrijft hij over hoe in rechtszaken aan waarheidsvinding wordt gedaan en hoe beschavingen als de Babyloniërs en de Grieken hun geschiedenis vastlegden. Voermans verbindt psychologie, recht, politiek en geschiedenis tot een helder en meeslepend betoog, waarin deze disciplines voortdurend met elkaar in gesprek zijn in de zoektocht naar de macht en onmacht van het individuele en collectieve geheugen.
De titel Actieve herinnering bestrijkt verschillende lagen. Enerzijds verwijst hij naar het politieke geheugen dat faalt wanneer macht en verantwoordelijkheid onder druk komen te staan. Anderzijds stelt Voermans de vraag hoe de overheid zelf omgaat met haar geheugen: de informatiehuishouding. Zijn analyse van de zogenoemde Rutte-doctrine – waarbij interne notities buiten het zicht van de Kamer blijven – is vernietigend. De vernietigde sms’jes van Rutte en de zoekgeraakte appjes van Hugo de Jonge illustreren hoe slecht Nederland zijn democratisch geheugen bewaart. De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed sprak zelfs van “een dementerende overheid”, en Voermans zelf noemt het “een bende”. Hij laat overtuigend zien hoe democratische instituties zichzelf kunnen uithollen door nonchalance en een gebrek aan historisch bewustzijn.
Het boek roept op tot een morele plicht om te herinneren en te bewaren. Ons brein is nu eenmaal op vergeten ingesteld, dus vraagt dat om actieve inspanning om kennis, dossiers en besluitvorming zorgvuldig vast te leggen. Want zonder geheugen, stelt Voermans, verliest de rechtsstaat haar fundament.
Actieve herinnering is bovendien heerlijk geschreven. De auteur neemt de lezer mee in zijn zoektocht, en de luchtige toon waarmee hij kennis en anekdotes deelt, maakt het boek bijzonder toegankelijk. Tegelijk houdt hij ons een ongemakkelijke spiegel voor: wat blijft er over van een politiek systeem dat zijn eigen geheugen verliest?
Marielle van Oort
Actieve herinnering. De normen en waarden van nog weten en vergeten
Wim Voermans
Uitgeverij Prometheus, Amsterdam, 2025
296 pagina’s, €24,99
ISBN 9789044658972