De Eerste Kamer staat op het punt een door VVD-senator Anne-Wil Duthler ingediende motie aan te nemen die aanstuurt op de instelling van een Staatscommissie die moet gaan kijken naar de toekomstbestendigheid van het parlementaire stelsel. Als zo’n Staatscommissie er komt, zal deze ongetwijfeld de rol van de Eerste Kamer meenemen. Wat hier ook uitkomt, voorlopig zal de senaat een machtsfactor van belang blijven.

 

Instelling Staatscommissie

Naar alle waarschijnlijkheid neemt de Eerste Kamer op 2 februari a.s. de gewijzigde motie-Duthler c.s. aan over de wenselijkheid van overleg met de Tweede Kamer om te komen tot een verzoek aan de regering tot het instellen van een Staatscommissie. In de motie spreekt de Eerste Kamer als haar mening uit dat het “wenselijk is in overleg met de Tweede Kamer te komen tot een verzoek aan de regering tot het instellen van een Staatscommissie die een antwoord geeft op de vraag of het parlementair stelsel […] voldoende toekomstbestendig is en zo nodig voorstellen doet voor aanpassingen.“ De motie spreekt tevens uit dat een Staatscommissie kan worden begeleid door een uit beide Kamers samengestelde begeleidingsgroep, onder waarborging van de onafhankelijkheid van de Staatscommissie.

Eerste Kamer en andere overwegingen

De in de motie-Duthler c.s. genoemde overwegingen die ten grondslag liggen aan de uitspraken zijn, samengevat:

        • de Nederlandse burger wil meer betrokkenheid bij beleid en politiek
        • de toenemende betekenis van Europese besluitvorming
        • de decentralisaties naar andere overheden
        • de sterk toegenomen electorale volatiliteit
        • de invloed van digitalisering en social media
        • gewenste bezinning over verkiezing, taken, positie en functioneren van het parlementair stelsel en de parlementaire democratie in het licht van bovenstaande overwegingen

Hoe uitvoerig de motie de overwegingen ook verwoordt, een belangrijke achterliggende reden om een Staatscommissie in te stellen zit waarschijnlijk toch in de gevoelens van ongemak over de verschillen in politieke samenstelling tussen de Eerste en Tweede Kamer, en het ontbreken van een Eerste Kamermeerderheid voor het huidige kabinet. In het debat waarin de motie is ingediend, is dit ook door diverse partijen benoemd. Als het in een later stadium daadwerkelijk tot instelling van een commissie komt, zou het dan ook vreemd zijn als deze niet naar de rol van de Eerste Kamer zou (mogen) kijken.

 

Omslachtig proces

Aangezien de motie-Duthler c.s. is medeondertekend door de PvdA, D66, SP en 50PLUS, kan deze bij voorbaat op een meerderheid in de Eerste Kamer rekenen. Dit biedt echter binnen afzienbare termijn geen enkel zicht op een ‘oplossing’ van de verhoudingen tussen de Eerste en Tweede Kamer:

  • Alvorens er een Staatscommissie kan aantreden, moeten er twee hordes worden genomen. Er is in de eerste plaats samenwerking met de Tweede Kamer nodig, en vervolgens moet de regering een commissie instellen. Gezien de ondertekening van de motie in de Eerste Kamer zou overigens de steun in de Tweede Kamer geen probleem moeten zijn.
  • Als een Staatscommissie eenmaal is ingesteld, zal deze enige tijd nodig hebben om met voorstellen en adviezen te komen. De ervaringen met eerdere Staats- en vergelijkbare commissies is dat het al snel één of soms zelfs meerdere jaren duurt om tot een eindverslag te komen.
  • Nadat de Staatscommissie heeft gerapporteerd, moet er een kabinetsreactie worden geformuleerd en volgt er een debat met het parlement. In dit geval ligt het voor de hand dat dat een debat wordt met zowel de Tweede als de Eerste Kamer.
  • Werkelijke voorstellen voor verandering vanuit het kabinet of de Kamer zullen alleen worden gedaan als er zicht is op voldoende draagvlak hiervoor. Dit vereist op zijn minst uitzicht op een meerderheid in de Tweede Kamer, en het is niet onwaarschijnlijk dat er regeerakkoordonderhandelingen aan te pas komen om eventuele afspraken vast te leggen. Ook de uitwerking en behandeling van eventuele voorstellen zal weer de nodige tijd vergen. In de tussentijd kunnen de politieke verhoudingen en het aanwezige draagvlak voor veranderingen alweer flink verschoven zijn.
  • Voor het doorvoeren van substantiële veranderingen in de rol en positie van de Eerste Kamer is waarschijnlijk een wijziging van de Grondwet nodig. Een wetsvoorstel daartoe moet twee keer worden aangenomen door zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Bij de zgn. eerste lezing in achtereenvolgens de Tweede en Eerste Kamer volstaat een gewone meerderheid. Daarna volgt, nadat er Tweede Kamerverkiezingen hebben plaatsgevonden, een tweede lezing. Zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer is dan een tweederde meerderheid vereist, anders is de Grondwetswijziging verworpen.

 

Gezien alle lange en zware procedures kan de conclusie niet anders zijn dat het in het snelste geval twee of drie kabinetsperiodes gaat duren voordat er grote wijzigingen in de positie en rol van de Eerste Kamer zijn doorgevoerd. De kans dat dit proces ergens onderweg spaak loopt, is aanzienlijk. Er zal niet snel een tweederde meerderheid in de Eerste Kamer te porren zijn voor het inperken van zijn eigen macht.

 

Eerste Kamer blijft tellen

Daarnaast is het wel denkbaar dat een Staatscommissie ook met enkele praktische voorstellen komt die wat makkelijker zijn door te voeren. Desalniettemin zullen kabinet, Tweede Kamer én belangenbehartigers het moeten doen met de Eerste Kamer zoals deze nu eenmaal bestaat. Ook voor de volgende kabinetsperiode geldt dat de samenstelling van de Eerste Kamer de randvoorwaarden bepaalt aan de te vormen meerderheden in de Tweede Kamer. Om concreet te zijn: voor een Eerste Kamermeerderheid zijn in deze zittingsperiode altijd minimaal vier partijen nodig, en de huidige Eerste Kamer zit er nog tot medio 2019. Na het kabinet-Rutte II zal er minstens één volgend kabinet zijn dat hiermee te maken heeft, nog los van de vraag in hoeverre de mogelijke combinaties van partijen met een Eerste Kamermeerderheid na de Tweede Kamerverkiezingen matchen met de meerderheden die gevormd kunnen worden in de Tweede Kamer.

Marcel de Ruiter

Lees hier de verdere blogs van de PA-academie.

 

 

Comments are closed.